Con cái nên nối nghiệp buôn sỉ của gia đình khi chính các con muốn và đã được chuẩn bị, chứ không phải vì bị ép hay vì không còn lựa chọn nào khác. Một cuộc chuyển giao tốt cần thời gian học việc thật sự, giao dần quyền quyết định chứ không chỉ giao việc, tách bạch tiền nhà và tiền buôn, và cha mẹ chấp nhận để con làm khác đi mình.
Chào bạn, đây là Nhà Bán Buôn. Rất nhiều vựa, đại lý, sạp chợ ở mình là việc của một gia đình, có khi qua hai ba đời. Tập này mình không đưa ra câu trả lời chung, vì mỗi nhà một khác, nhưng kể lại những gì mình thấy ở những gia đình chuyển giao êm, và những gia đình chuyển giao trong nước mắt.
Muốn hay bị ép: câu hỏi đầu tiên
Nhiều cha mẹ mặc định con sẽ nối nghiệp, vì đó là thứ mình đã dựng cả đời. Nhiều người con nhận lời vì thương cha mẹ, dù trong lòng muốn làm việc khác.
Nối nghiệp mà không muốn thường dẫn tới hai kết cục: người con làm cầm chừng, việc buôn bán đi xuống, hoặc người con bỏ ngang giữa chừng, khi cha mẹ đã già không còn sức gánh lại.
Hãy nói chuyện thật với nhau sớm, khi cha mẹ còn khoẻ. Hỏi con có muốn không, và nghe câu trả lời thật, không phải câu trả lời để làm vui lòng.
Nếu con không muốn, có những con đường khác: tìm người quản lý bên ngoài, bán lại cho người trong nghề, hay thu nhỏ dần. Không có con đường nào là thất bại.
Cũng có khi câu trả lời là chưa. Người con muốn đi làm ở nơi khác vài năm, rồi mới quay về. Nhiều người quay về sau khi đã làm thuê bên ngoài lại mang theo cách nhìn mới, và trân trọng nghề của cha mẹ hơn.
Học việc thật, từ việc thấp nhất
Người con nối nghiệp giỏi thường là người đã từng làm mọi việc: bốc hàng, soạn đơn, đi giao, ngồi sổ, đi đòi nợ. Không phải để chịu khổ, mà để hiểu mỗi việc tốn gì, khó ở đâu, ai đang làm tốt.
Nhân viên cũ, bạn hàng cũ sẽ tôn trọng người con khi họ thấy người con hiểu việc, không chỉ là con của chủ.
Nên cho con đi theo cha mẹ gặp nhà cung cấp, khách lớn, để các mối quan hệ quen mặt dần người kế nghiệp. Quan hệ là tài sản lớn nhất của nghề buôn, và nó không tự chuyển giao theo giấy tờ.
Thời gian học việc thường dài hơn cả hai bên nghĩ. Vài năm là bình thường.
Giao quyền, không chỉ giao việc
Cái bẫy phổ biến là cha mẹ giao hết việc cho con nhưng giữ hết quyền quyết định. Con làm mọi thứ, nhưng quyết định nhập hàng, cho khách nợ, định giá vẫn phải hỏi cha mẹ. Người con thấy mình chỉ là nhân viên.
Hãy giao quyền theo từng mảng: con quyết định toàn bộ một nhóm hàng, hoặc một nhóm khách, tự chịu trách nhiệm kết quả. Cha mẹ góp ý, nhưng để con quyết.
Chấp nhận con sẽ sai vài lần. Cha mẹ cũng đã sai nhiều lần khi mới làm. Sai trong một mảng nhỏ, khi cha mẹ còn bên cạnh, là học phí rẻ.
Tới khi con đã vững ở vài mảng, mới giao dần toàn bộ.
Tách tiền nhà và tiền buôn
Ở nhiều gia đình buôn bán, tiền nhà và tiền buôn là một. Cha mẹ lấy tiền hàng tiêu việc nhà, con cái lấy tiền nhà nhập hàng. Không ai biết thật ra việc buôn lãi hay lỗ.
Khi chuyển giao, sự lẫn lộn này gây ra rất nhiều hiểu lầm. Con nghĩ việc buôn đang lỗ, cha mẹ nghĩ đang lãi. Anh chị em khác trong nhà thắc mắc ai được hưởng gì.
Hãy tách bạch: việc buôn có sổ riêng, tài khoản riêng. Người làm được trả lương rõ ràng, phần lãi chia theo thoả thuận.
Nếu nhiều anh chị em cùng có phần, nên thoả thuận rõ bằng văn bản ai làm gì, ai hưởng gì, và hỏi luật sư về những vấn đề thừa kế, sở hữu nếu cần.
Chấp nhận để con làm khác đi
Người con thường muốn thay đổi: dùng phần mềm, bán qua mạng, bỏ bớt mặt hàng cũ, thêm mặt hàng mới. Cha mẹ quen cách cũ, thấy lo.
Có những thay đổi đúng, vì thị trường đã khác. Có những thay đổi sai, vì người con chưa hiểu hết lý do đằng sau cách làm cũ.
Cách tốt nhất là thử từng phần nhỏ, đo kết quả, rồi quyết định. Người con nên hỏi vì sao cha mẹ làm như vậy trước khi đổi. Cha mẹ nên cho con cơ hội thử trước khi bác bỏ.
Một việc buôn bán không thay đổi gì qua hai thế hệ thường là việc buôn bán đang dần lụi.
Khi chuyển giao không êm
Không phải gia đình nào cũng chuyển giao êm. Có khi anh chị em tranh chấp, có khi cha mẹ không chịu buông, có khi người con bỏ đi.
Những lúc đó, một người ngoài mà cả nhà tin tưởng, như một người bạn lâu năm của gia đình, một người lớn trong họ, có thể giúp các bên nói chuyện.
Với những việc liên quan tới tài sản, thừa kế, phần góp vốn, nên có luật sư tư vấn sớm, trước khi mâu thuẫn trở nên gay gắt.
Giữ được tình cảm gia đình quan trọng hơn giữ được việc buôn bán. Có những nhà mất cả hai vì cố giữ một.
Câu hỏi thường gặp
Nên bắt đầu cho con học việc từ khi nào?
Không có tuổi cố định. Nhiều gia đình cho con phụ việc từ nhỏ để quen, và bắt đầu giao trách nhiệm thật khi con đã trưởng thành và bày tỏ mong muốn.
Con muốn đi làm nơi khác vài năm rồi mới về có nên không?
Thường là tốt. Làm việc bên ngoài giúp người con có thêm kinh nghiệm, cách nhìn mới, và tự tin hơn khi quay về.
Nhiều con cùng muốn nối nghiệp thì chia thế nào?
Có thể chia theo mảng hàng, theo khu vực, hoặc cùng làm với vai trò rõ ràng. Nên thoả thuận bằng văn bản và hỏi luật sư về cơ cấu sở hữu.
Không con nào muốn nối nghiệp thì làm gì?
Có thể thuê người quản lý, bán lại cho nhân viên lâu năm hoặc người trong nghề, hoặc thu nhỏ dần. Chuẩn bị sớm giúp có nhiều lựa chọn hơn.
Cha mẹ không chịu buông quyền thì con nên làm sao?
Xin được giao một mảng nhỏ để chứng minh, nói chuyện thẳng thắn về kế hoạch lâu dài, và nếu cần, nhờ một người cả nhà tin tưởng đứng ra trao đổi.
